व्यक्ति/व्यक्तित्व

गजेन्द्र दाहाल ‘निर्मोही’ नेपाली भाषा, साहित्य, कला, संस्कृति तथा सामाजिक सेवाका क्षेत्रमा सक्रिय व्यक्तित्वका रूपमा परिचित हुनुहुन्छ । उहाँको जन्म रिनोक बजारमा भएको हो । उहाँका पिता स्वर्गीय देवीप्रसाद दाहाल तथा माता कृष्णकुमारी दाहाल हुनुहुन्छ । बाल्यकालदेखि नै साहित्य, संगीत, कला तथा संस्कृतिप्रति रुचि राख्दै आउनुभएका उहाँले आफ्नो जीवनलाई सिर्जना, संस्कृति र समाजसेवासँग जोडेर निरन्तर अघि बढाइरहनुभएको छ ।

पेशागत रूपमा उहाँ विद्युत विभागीय कार्यालय, रिनोकमा कार्यरत हुनुहुन्छ । आफ्नो पेशागत जिम्मेवारीलाई इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्दै साहित्य, कला, संस्कृति तथा सामाजिक गतिविधिमा निरन्तर सक्रिय रहनु उहाँको विशेषता हो । व्यस्त कार्यतालिकाका बीच पनि समाज र संस्कृतिप्रतिको लगावलाई निरन्तरता दिँदै उहाँ विभिन्न सिर्जनात्मक तथा सामाजिक कार्यमा सहभागी हुँदै आउनुभएको छ ।

गजेन्द्र दाहाल ‘निर्मोही’ नेपाली संस्कृति परिषद, सिक्किमका आजीवन सदस्य हुनुहुन्छ । यस संस्थामार्फत नेपाली भाषा, साहित्य, कला तथा संस्कृतिको संरक्षण र प्रवद्र्धनका विविध गतिविधिमा उहाँ सक्रिय रूपमा संलग्न रहनुभएको छ । साथै उहाँ साहित्य कला समाजका प्रचार–प्रसार सचिवका रूपमा कार्यरत रहँदै साहित्यिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिलाई व्यापक रूपमा प्रचार–प्रसार गर्ने कार्यमा योगदान दिँदै आउनुभएको छ ।

उहाँ नेपाली संस्कृति परिषद अन्तर्गत सञ्चालन हुने ‘संस्कृति मन्थन’ मासिक कार्यक्रमका संयोजक तथा कार्यक्रम सञ्चालक हुनुहुन्छ। यस जिम्मेवारीमार्फत उहाँले नेपाली भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिसँग सम्बन्धित कार्यक्रमलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्दै संस्थागत गतिविधिलाई अझ सशक्त बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आउनुभएको छ।

साहित्यसँगै रंगमञ्च र संगीत क्षेत्रमा पनि उहाँको सक्रिय उपस्थिति रहेको छ। विभिन्न नाटकहरूमा अभिनय गर्नुका साथै संगीत संयोजकको भूमिकामा पनि उहाँले योगदान दिँदै आउनुभएको छ। कला र संस्कृतिप्रतिको उहाँको समर्पणले उहाँलाई बहुआयामिक व्यक्तित्वका रूपमा चिनाएको छ।

धार्मिक तथा सामाजिक क्षेत्रमा पनि उहाँ उत्तिकै सक्रिय हुनुहुन्छ। विभिन्न धार्मिक तथा सामाजिक कार्यमा सक्रिय सदस्यका रूपमा सहभागी हुनुका साथै भजन गायकका रूपमा पनि परिचित हुनुहुन्छ। यस क्षेत्रमा उहाँले पु¥याउनुभएको योगदानको कदरस्वरूप भजन गायकका रूपमा पुरस्कृत समेत हुनुभएको छ।

साहित्य सिर्जनाको क्षेत्रमा पनि उहाँ निरन्तर सक्रिय हुनुहुन्छ। उहाँका कविता, लेख तथा गजलहरू दार्जिलिङ माटोको माया, अन्जान, कृत, मनको डायरी, मौरी, वर्षा, घरान नेपाल, नेपाली साहित्य, नेपाली गजल नेपाल लगायतका सामाजिक सञ्जाल पेजमार्फत प्रकाशित हुँदै आएका छन्। हाल उहाँको कविता सङ्ग्रह ‘मान्छे मान्छेको बस्तीभित्र’ विमोचनको तयारीमा रहेको छ।

पेशा, साहित्य, कला, संस्कृति, संगीत, सामाजिक तथा धार्मिक क्षेत्रमा समान रूपमा सक्रिय रहँदै गजेन्द्र दाहाल ‘निर्मोही’ले आफ्नो कर्म, सिर्जना र समर्पणमार्फत समाजमा निरन्तर योगदान दिँदै आउनुभएको छ। उहाँको सक्रियता र समर्पणले नेपाली भाषा, साहित्य, कला तथा संस्कृतिप्रतिको उहाँको प्रेम र प्रतिबद्धतालाई स्पष्ट रूपमा प्रतिबिम्बित गर्दछ।

आज हामी नेपाली भाषा, साहित्य, कला, संस्कृति तथा सामाजिक सेवाका क्षेत्रमा निरन्तर सक्रिय रहँदै आउनुभएका बहुआयामिक व्यक्तित्व गजेन्द्र दाहाल ‘निर्मोही’सँग विशेष कुराकानी गरेका छौ । सरकारी सेवासँगै साहित्य सिर्जना, सांस्कृतिक गतिविधि, रंगमञ्च, संगीत तथा सामाजिक क्षेत्रमा उहाँले पु-याउँदै आउनुभएको योगदान, उहाँको सिर्जनात्मक यात्रा, अनुभव, विचार, आगामी योजना तथा जीवनका विविध पाटोबारे आज हामी खुलस्त संवाद गरेको छौ । उहाँका अनुभव, भावना र सिर्जनात्मक यात्राका महत्वपूर्ण पक्षहरूलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसरका रूपमा आजको यो विशेष संवाद प्रस्तुत गरेका छौं। उहाँसँगको यो आत्मीय संवादले सम्पूर्ण श्रोता तथा दर्शकलाई प्रेरणा, जानकारी र सकारात्मक ऊर्जा प्रदान गर्ने विश्वास लिएका छौं ।

प्रश्न १—तपाईंको जीवनलाई हेर्दा एकातिर सरकारी सेवाको जिम्मेवारी, अर्कोतिर साहित्य, संस्कृति, संगीत, नाटक र सामाजिक सेवामा निरन्तर सक्रियता देखिन्छ। यी सबै क्षेत्रलाई सन्तुलनमा राखेर अघि बढ्ने प्रेरणा कहाँबाट प्राप्त गर्नुभयोरु कठिन परिस्थितिमा पनि कहिल्यै हार नमान्ने शक्ति तपाईंले कहाँबाट पाउनुभयो ?

गजेन्द्र दाहाल ‘निर्मोही’ —मेरो प्रेरणाको मुख्य स्रोत परिवारबाट प्राप्त संस्कार, समाजप्रतिको उत्तरदायित्वबोध र मातृभाषा तथा संस्कृतिप्रतिको प्रेम हो। सरकारी सेवा मेरो जिम्मेवारी थियो भने साहित्य, कला र समाजसेवा मेरो आत्माको चाहना। कठिनाइहरू जीवनका स्वाभाविक पाटा हुन् भन्ने विश्वासले मलाई कहिल्यै हार मान्न दिएन। इमानदारी, निरन्तर मेहनत र सकारात्मक सोचले नै मलाई आजसम्म अघि बढाइरहेको छ ।

प्रश्न २—तपाईंका कविताहरूमा मानवीय संवेदना, समाजका पीडा, सम्बन्धको गहिराइ र जीवनदर्शन झल्किन्छ। तपाईंले आफ्नै जीवनमा भोगेका घटना, देखेका परिवेश र समाजका यथार्थहरूले तपाईंको सिर्जनालाई कसरी आकार दिएका छन् ?

गजेन्द्र दाहाल ‘निर्मोही’ —मेरा धेरैजसो सिर्जनाहरू प्रत्यक्ष जीवनका अनुभव, समाजमा देखेका असमानता, दुःख, प्रेम, संघर्ष र आशाबाट जन्मिएका हुन्। मानिसको पीडा र खुसीलाई नजिकबाट अनुभव गर्दा शब्दहरू आफैं कविता बने। त्यसैले मेरा कवितामा कल्पनाभन्दा यथार्थको सुगन्ध बढी पाइन्छ ।

प्रश्न ३—प्रवासमा बसेर नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको संरक्षण गर्नु आफैंमा ठूलो चुनौती हो। सिक्किम र दार्जिलिङमा बसेर नेपाली भाषा र पहिचान जोगाउन कस्ता संघर्षहरू गर्नुपरेको छ, र आजको अवस्थालाई तपाईं कसरी मूल्याङ्कन गर्नुहुन्छ ?

गजेन्द्र दाहाल ‘निर्मोही’— भाषा र संस्कृति जोगाइराख्न निरन्तर अभ्यास, पुस्तान्तरण र सामूहिक प्रयास आवश्यक हुन्छ। विभिन्न साहित्यिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रममार्फत नेपालीपनलाई जोगाउने प्रयास हुँदै आएको छ। चुनौतीहरू अझै छन्, तर नयाँ पुस्तामा पनि आफ्नो भाषा र पहिचानप्रति बढ्दो चासो देखिनु सकारात्मक पक्ष हो ।

प्रश्न ४—नेपाली संस्कृति परिषद्, साहित्य कला समाज र संस्कृति मन्थनजस्ता संस्थामा लामो समयदेखि सक्रिय रहँदै आउनुभएको छ। यी संस्थाहरूले नेपाली भाषा, कला र संस्कृतिको संरक्षणमा कस्तो भूमिका खेलेका छन्, र आगामी दिनमा अझ प्रभावकारी बनाउन के गर्नुपर्छ भन्ने लाग्छ ?

गजेन्द्र दाहाल ‘निर्मोही’ —यी संस्थाहरूले साहित्यिक गोष्ठी, सांस्कृतिक कार्यक्रम, प्रशिक्षण र प्रकाशनमार्फत भाषा, कला र संस्कृतिको संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। आगामी दिनमा युवाहरूलाई नेतृत्वमा ल्याउने, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपाली साहित्य र संस्कृतिलाई विस्तार गर्ने काम अझ प्रभावकारी रूपमा गर्न आवश्यक छ ।

प्रश्न ५—तपाईं कविता मात्र लेख्नुहुन्न, नाटकमा अभिनय गर्नुहुन्छ, संगीत संयोजन गर्नुहुन्छ, भजन गाउँनुहुन्छ र कार्यक्रम सञ्चालन पनि गर्नुहुन्छ। यी सबै विधामध्ये तपाईंको आत्मालाई सबैभन्दा बढी छुने विधा कुन हो, र किन ?

गजेन्द्र दाहाल ‘निर्मोही’ —सबै विधा प्रिय भए पनि कविता मेरो आत्मासँग सबैभन्दा नजिक छ। किनभने कविताले मनका गहिरा भावना, पीडा, प्रेम र दर्शनलाई सबैभन्दा सहज र प्रभावकारी रूपमा अभिव्यक्त गर्न सक्छ। कविता मेरो आत्माको आवाज हो ।

प्रश्न ६—तपाईंको प्रकाशनको तयारीमा रहेको कविता सङ्ग्रह ुमान्छे मान्छेको बस्तीभित्रु शीर्षक आफैंमा निकै गहिरो छ। यो शीर्षकले समाजलाई कस्तो सन्देश दिन खोजेको होरु यस पुस्तकभित्रका कविताहरूले पाठकलाई कस्तो अनुभूति दिलाउनेछन् ?

गजेन्द्र दाहाल ‘निर्मोही’ —यो शीर्षकले मानिसहरूको भीडभित्र पनि मानवीय सम्बन्ध, आत्मीयता र संवेदनशीलता हराउँदै गएको यथार्थलाई संकेत गर्छ। पुस्तकका कविताहरूले पाठकलाई समाज, जीवन, सम्बन्ध र आफ्नै अन्तरमनलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट हेर्न प्रेरित गर्ने विश्वास लिएको छु ।

प्रश्न ७—आजको समाजमा प्रविधिको विकाससँगै मानिसहरू नजिक भएर पनि भावनात्मक रूपमा टाढा हुँदै गएको अनुभूति गरिन्छ। यस्तो अवस्थामा साहित्यले मानिसलाई फेरि मानवीय संवेदनातर्फ फर्काउन सक्छ भन्ने विश्वास तपाईंलाई कत्तिको छ ?

गजेन्द्र दाहाल ‘निर्मोही’ —मलाई पूर्ण विश्वास छ। साहित्यले मानिसको मन छुन्छ, सोच बदल्छ र संवेदनशील बनाउँछ। प्रविधिले सुविधा दिन सक्छ, तर मानवीय भावना, करुणा र आत्मीयताको विकास साहित्यले नै गर्न सक्छ।

प्रश्न ८—आजका युवाहरू सामाजिक सञ्जालमा धेरै सक्रिय छन्, तर पुस्तक पढ्ने बानी भने घट्दै गएको देखिन्छ । यस्तो अवस्थामा नयाँ पुस्तालाई साहित्य र सिर्जनात्मक सोचतर्फ आकर्षित गर्न के–कस्ता प्रयास आवश्यक छन्रु ?

गजेन्द्र दाहाल ‘निर्मोही’ —साहित्यलाई आधुनिक माध्यमसँग जोड्न आवश्यक छ। डिजिटल पुस्तक, अडियोबुक, साहित्यिक भिडियो, विद्यालयस्तरीय साहित्यिक गतिविधि र युवा केन्द्रित सिर्जनात्मक कार्यक्रममार्फत उनीहरूलाई आकर्षित गर्न सकिन्छ। साहित्यलाई उनीहरूको जीवनसँग जोड्न सके पढ्ने बानी पनि बढ्नेछ ।

प्रश्न ९—तपाईंले धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक क्षेत्रमा लामो समयदेखि सेवा गर्नुभएको छ। आजको समाजमा नैतिकता, संस्कार र मानवीय मूल्यहरू जोगाइराख्न परिवार, विद्यालय र समाजले कस्तो भूमिका खेल्नुपर्छ भन्ने लाग्छ ?

गजेन्द्र दाहाल ‘निर्मोही’ —परिवार पहिलो विद्यालय हो, जहाँबाट नैतिकता र संस्कार सिकिन्छ। विद्यालयले ज्ञानसँगै चरित्र निर्माणमा जोड दिनुपर्छ भने समाजले सकारात्मक वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ। यी तीनै पक्षबीच राम्रो समन्वय भयो भने नैतिक र जिम्मेवार समाज निर्माण सम्भव हुन्छ ।

प्रश्न १०—यदि आज तपाईंलाई आफ्नो सम्पूर्ण जीवन यात्रा—बाल्यकालदेखि आजसम्मका संघर्ष, सफलता, असफलता, साहित्यिक योगदान र सामाजिक सेवालाई एउटै सन्देशमा समेटेर भावी पुस्तालाई केही भन्नुपर्ने भयो भने, त्यो सन्देश के हुनेछ ?

गजेन्द्र दाहाल ‘निर्मोही’ —जीवनमा संघर्षबाट कहिल्यै नभाग्नुहोस्। इमानदारी, मेहनत, अनुशासन र मानवीय संवेदनालाई कहिल्यै नछोड्नुहोस् ।